Περιστέρι: Μνήμη – Αγώνας – Αντίσταση
Η ιστορία μιας λαϊκής προσφυγικής πόλης και οι αγώνες των κατοίκων από την Κατοχή και το Μπλόκο του Λόφου έως την εξέγερση στο Κάρβουνο.
Εισαγωγή
Το Περιστέρι είναι ένας τόπος με βαθιά ιστορική μνήμη, δεμένος με την προσφυγιά, τη φτώχεια, την εργασία, τις γειτονιές της επιβίωσης και τους συλλογικούς αγώνες των ανθρώπων του. Η νεότερη ανάπτυξή του συνδέθηκε με την εγκατάσταση προσφύγων μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και με τη σταδιακή διαμόρφωσή του σε μεγάλη λαϊκή και εργατική πόλη.
Η ιστορία του Περιστερίου είναι ιστορία καθημερινού μόχθου, αλλά και ιστορία αξιοπρέπειας. Είναι η ιστορία ανθρώπων που πάλεψαν για να στεριώσουν, να ζήσουν, να δουλέψουν και να κρατήσουν όρθιες τις γειτονιές τους μέσα σε δύσκολες εποχές. Από τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασης των κατοίκων έως την Κατοχή, την Αντίσταση και τα μεταπολεμικά κοινωνικά ξεσπάσματα, η πόλη αυτή κράτησε ζωντανό ένα ισχυρό αίσθημα συλλογικότητας.
Η σελίδα είναι αφιερωμένη σε αυτή τη μνήμη: στους αγώνες των κατοίκων, στην εξέγερση στο Κάρβουνο, στην αντίσταση στους Γερμανούς και στο Μπλόκο του Λόφου, γεγονότα που σφράγισαν την ταυτότητα του Περιστερίου και παραμένουν ζωντανό κομμάτι της ιστορίας του τόπου.
Από την αρχαιότητα στη νεότερη πόλη
Η περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα το Περιστέρι κατοικείται από την αρχαιότητα. Στην ευρύτερη περιοχή έχουν βρεθεί αρχαιολογικά ευρήματα που συνδέονται με τους αρχαίους δήμους της δυτικής Αττικής και με την αγροτική ζωή που αναπτυσσόταν γύρω από την αρχαία Αθήνα. Η περιοχή αποτελούσε πέρασμα και χώρο καλλιεργειών, με αγροικίες, δρόμους και μικρούς οικισμούς που εξυπηρετούσαν την τροφοδοσία της πόλης.
Για πολλούς αιώνες η περιοχή παρέμεινε αραιοκατοικημένη, με χωράφια, αμπέλια και μικρούς αγροτικούς οικισμούς. Η μεγάλη αλλαγή ήρθε τον 20ό αιώνα, όταν η περιοχή άρχισε να μετατρέπεται σταδιακά από αγροτική έκταση σε τόπο εγκατάστασης νέων κατοίκων.
Η δημιουργία της πόλης – Οι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας
Η πραγματική δημιουργία του σύγχρονου Περιστερίου συνδέεται άμεσα με τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 και την εγκατάσταση προσφύγων από τη Μικρά Ασία. Χιλιάδες άνθρωποι που έχασαν τα σπίτια και τις πατρίδες τους εγκαταστάθηκαν σε περιοχές της δυτικής Αθήνας, ανάμεσά τους και στο Περιστέρι.
Οι πρώτοι οικισμοί δημιουργήθηκαν μέσα σε πολύ δύσκολες συνθήκες. Τα σπίτια ήταν μικρά, πολλές φορές πρόχειρα, οι δρόμοι χωμάτινοι, χωρίς υποδομές, χωρίς αποχέτευση και πολλές φορές χωρίς ηλεκτρικό. Οι άνθρωποι όμως έφεραν μαζί τους πολιτισμό, συνήθειες, επαγγέλματα, μουσική, γεύσεις και κυρίως τη θέληση να ξαναχτίσουν τη ζωή τους από την αρχή.
Έτσι δημιουργήθηκαν οι πρώτες γειτονιές του Περιστερίου, γειτονιές προσφυγικές και λαϊκές, που βασίζονταν στην αλληλεγγύη και στη συλλογική προσπάθεια. Το Περιστέρι άρχισε να μεγαλώνει ως μια πόλη εργαζομένων, τεχνιτών, μικρεμπόρων και εργατών, μια πόλη ανθρώπων του μόχθου.
Το Περιστέρι των κατοίκων και των αγώνων
Η νεότερη ιστορία του Περιστερίου δεν γράφτηκε από ισχυρούς θεσμούς και εύκολες συνθήκες. Γράφτηκε κυρίως από κατοίκους που βρέθηκαν σε έναν σκληρό και συχνά αφιλόξενο τόπο, χωρίς επαρκείς υποδομές, και προσπάθησαν να χτίσουν από την αρχή τη ζωή τους. Οι προσφυγικές και λαϊκές γειτονιές της περιοχής έγιναν χώροι επιβίωσης, αλληλεγγύης και κοινωνικής διεκδίκησης.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, το Περιστέρι απέκτησε χαρακτήρα πόλης εργαζομένων, πόλης ανθρώπων που γνώρισαν τη στέρηση αλλά δεν έπαψαν να αγωνίζονται. Αυτή η κοινωνική βάση εξηγεί γιατί η πόλη συνδέθηκε τόσο έντονα με λαϊκές διεκδικήσεις, με έντονο δημόσιο αίσθημα και με μορφές οργανωμένης αντίστασης σε δύσκολες ιστορικές περιόδους.
Η εξέγερση στο Κάρβουνο
Ένα από τα σημαντικά κεφάλαια της τοπικής ιστορίας είναι η εξέγερση του κάρβουνου στην Ανθούπολη. Η πρώτη λειτουργία του ξεκίνησε το 1933 με ιδιοκτήτη τον Μικρασιατικής καταγωγής Γιώργο Ρομπάκη, για να ακολουθήσουν την κατοχική περίοδο οι Ιταλοί, ενώ στη συνέχεια μπήκε υπό γερμανική διοίκηση, με το εργατικό ΕΑΜ να πρωτοστατεί το 1942 και το 1943 με κινητοποιήσεις για το θέμα της παροχής τροφίμων.
Μετά την Κατοχή πέρασε, στα χέρια του Ελληνικού Δημοσίου και το 1951 μισθώθηκε, με μια σκανδαλώδη σύμβαση στην εταιρία του Φραγκίσκου Πρεζάνη. Το έδαφος όμως από οποίο γινόταν η εξόρυξη του λιγνίτη ήταν πλέον οικιστικός χώρος κι η λειτουργία του απειλούσε τις ζωές των κατοίκων. Τα σπίτια στην Ανθούπολη αρχίζουν να παρουσιάζουν ρωγμές εξ αιτίας της διάνοιξης νέων στοών σε πολύ μικρό βάθος. Κάθε βράδυ οι κάτοικοι τινάζονται από τα κρεβάτια τους από τις εκρήξεις του δυναμίτη.
Tον Μάιο του 1956 η κατάσταση φτάνει στο απροχώρητο. Δυο ακόμα σπίτια υφίστανται καθίζηση. Ανάστατοι οι κάτοικοι της Ανθούπολης αρχίζουν να συγκεντρώνονται σε μικρές ομάδες. Στις 10 το βράδυ η καμπάνες της Αγίας Μαρίνας χτυπούν και καλούν τον κόσμο σε γενική κινητοποίηση. Συγκεντρώνονται περίπου 5 χιλιάδες. Οι αγανακτισμένοι κάτοικοι της Ανθούπολης κατευθύνονται προς τις εγκαταστάσεις των λιγνιτωρυχείων εκεί που βρίσκεται ο πύργος με τους ανελκυστήρες. Η φρουρά των χωροφυλάκων δεν μπορεί να τους αντιμετωπίσει. Με πανιά ποτισμένα με πετρέλαιο πυρπολούν τις ξύλινες εγκαταστάσεις ενώ ανατινάζουν με δυναμίτη τα τσιμεντένια χτίσματα.
Οι ενισχύσεις των χωροφυλάκων φτάνουν εσπευσμένα από άλλες περιοχές και αποκρούονται με πέτρες. 300 χωροφύλακες με πολεμική εξάρτηση, κράνη και βραχύκαννα όπλα, 680 αστυφύλακες, ασφαλίτες και άλλοι τραμπούκοι. Ενώ οι συμπλοκές συνεχίζονται οι χωροφύλακες αρχίζουν να πυροβολούν στον αέρα για να απομακρύνουν τον κόσμο. Ρίχνονται πάνω από 500 σφαίρες αλλά οι εξεγερμένοι δεν πτοούνται. Από τις συμπλοκές με την αστυνομία τραυματίζονται και μεταφέρονται στο Σταθμό Α Βοηθειών οι Κ. Τσίτος 30 χρόνων, Ν. Καραβανάς 16 χρόνων και Ευσταθία Μαναρακοπούλου 20 χρόνων. Οι Ανθοπουλιώτες καταφέρνουν να εξουδετερώσουν τις πυροσβεστικές αντλίες που προσπαθούν να πλησιάσουν.
Η χωροφυλακή συλλαμβάνει πάνω από 40 άτομα ως πρωταίτιους της εξέγερσης. Οι κατηγορίες που αντιμετωπίζουν είναι βαριές: εμπρησμός εκ προθέσεως, διέγερσις του λαού εις στάσιν, ελαφραί σωματικαί βλάβαι. Από αυτούς προφυλακίζονται οι Α. Σταματιάδης, Ι. Κορωναίος, Παν. Κασουρίδης, Ν. Ελευθερίου, Ν. Βασιλείου και Ν. Κλάδης. Μετά από αναβολές, στις 7 Μαρτίου ολοκληρώνεται η δίκη των κατηγορουμένων. Το δικαστήριο τους αθωώνει από την κατηγορία της φθοράς ξένης ιδιοκτησίας και καταδικάζει τους έξι σε πέντε μήνες φυλακή για αντίσταση κατά της αρχής απλής μορφής. Οι καταδικασθέντες ασκούν έφεση και αφήνονται ελεύθεροι.
Η εξέγερση έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί φωτίζει μια άλλη πλευρά της ιστορίας του Περιστερίου: όχι μόνο την Αντίσταση στην Κατοχή, αλλά και τους μεταπολεμικούς λαϊκούς αγώνες μιας πόλης που δεν έπαψε να διεκδικεί καλύτερους όρους ζωής για τους κατοίκους της.
Το Περιστέρι – Κατοχή και Αντίσταση
Κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, το Περιστέρι βρέθηκε στο επίκεντρο της βίας, αλλά και της αντίστασης. Μια εργατούπολη με έντονη αγωνιστική παράδοση, κάτι που εξηγεί γιατί βρέθηκε στο στόχαστρο των δυνάμεων κατοχής και των ντόπιων συνεργατών τους.
Οι κάτοικοι της πόλης βρέθηκαν αντιμέτωποι με φόβο, μπλόκα, διώξεις, συλλήψεις και τρομοκρατία. Ωστόσο, η ιστορική μνήμη του Περιστερίου διατηρεί ζωντανή την εικόνα μιας κοινωνίας που δεν έμεινε παθητική. Η αντίσταση απέναντι στον κατακτητή δεν ήταν αφηρημένη έννοια, αλλά καθημερινή πράξη θάρρους, αλληλεγγύης και επιμονής.
Το Μπλόκο του Λόφου
Από τα πιο τραγικά και φορτισμένα γεγονότα στη συλλογική μνήμη της πόλης είναι το Μπλόκο του Λόφου, στις 6 Ιουλίου 1944 στον Λόφο Αξιωματικών. Εκεί, οι γερμανικές κατοχικές δυνάμεις μαζί με συνεργάτες τους οδήγησαν κατοίκους της περιοχής σε μια οργανωμένη επιχείρηση τρόμου, με στόχο να λυγίσουν τον λαό του Περιστερίου για την αντιστασιακή του στάση.
Η μνήμη του Μπλόκου δεν διασώζει μόνο τον πόνο και τη βαρβαρότητα. Διασώζει και κάτι ακόμη: τον ηρωισμό ανθρώπων απλών, γειτόνων, εργατών, οικογενειαρχών και νέων, που βρέθηκαν απέναντι στη βία χωρίς να αποκοπούν από την πίστη τους στην ελευθερία και την αξιοπρέπεια. Για το Περιστέρι, το Μπλόκο του Λόφου δεν είναι ένα απομακρυσμένο γεγονός του παρελθόντος. Είναι σημείο αναφοράς της ιστορικής του ταυτότητας.
6 Ιούλη του ’44 – Ο τηλεβόας έχει στηθεί στο Λόφο του Μάσχα: “Περιστεριώτες. Αυτή τη στιγμή είστε κυκλωμένοι. Οι γερμανικές αρχές έχουν πληροφορίες ότι στο Περιστέρι κρύβονται ένοπλες δυνάμεις καθώς και όπλα. Χωρίς καμμιά αντίσταση να συγκεντρωθείτε από 14 μέχρι 70 στο Λόφο Αξιωματικών, διότι σε μια ώρα θα κάνουμε έλεγχο σε όλα τα σπίτια. Οποιος τολμήσει να διαφύγει ή να κρυφτεί, θα τουφεκίζεται επί τόπου”.
Οι συγκεντρωμένοι φτάσαν τις 5.000 ψυχές, που με κρατημένη την αναπνοή τους, περίμεναν τα λεπρά χέρια των μασκοφόρων Ατζίπαπα, Στριφτού και Αθανασίας, σε ποια στήθια θ’ ακούμπαγαν. Κι ακούμπησαν πάνω σε 150 στήθια αγωνιστών που δεν έκλαψαν ούτε άρχισαν να τρέμουν σα φύλλο καλαμιάς στις ρεματιές. Δεν γνώριζαν άλλους από το πλήθος κι έλεγαν στους Γερμανούς πως λείπει στο σύνολό του ο οπλισμένος ΕΛΑΣ. Η απάντηση ήταν: Κοιτάχτε καλύτερα (…)». Τα τάγματα συνέλαβαν 180 αγωνιστές. Άλλοι πήγαν στο Γουδή και άλλοι στο Χαϊδάρι. Από το Χαϊδάρι στάλθηκαν στη Γερμανία 124 και μόνο 19 επέστρεψαν το 1945. Αρκετοί καταφέραν μέσω του ΕΑΜ να κρυφτούν στο Λιγνιτωρυχείο και να σωθούν.
«Αδέλφια κουράγιο! Δεν δείχνω κανέναν!»
Θρυλική μορφή είναι της Περιστεριώτισσας Αννας Παρλιάρου 16 χρόνων, στέλεχος της ΕΠΟΝ και έπειτα του ΚΚΕ, η οποία συνελήφθη το Μάη του 1944, πηγαίνοντας σε σύσκεψη και οδηγήθηκε στου Γουδή. Γνώρισε φριχτά βασανιστήρια και κακοποιημένη, σχεδόν ανάπηρη, αφού οι ταγματασφαλίτες της έκαψαν και της ακρωτηρίασαν το ένα της στήθος, υποβασταζόμενη, την έφεραν στο Μπλόκο του Περιστερίου, . Σκοπός τους ήταν να την κάνουν να καταδώσει συναγωνιστές της.
«Αδέλφια κουράγιο! Δεν δείχνω κανέναν!», ήταν η απάντησή της.
Η μνήμη της πόλης
Η ιστορία του Περιστερίου δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν. Ανήκει και στο παρόν της πόλης, γιατί εξηγεί πώς διαμορφώθηκαν οι γειτονιές της, οι δεσμοί των κατοίκων της και η έντονη κοινωνική της συνείδηση. Από την προσφυγική εγκατάσταση έως τους λαϊκούς αγώνες, την Αντίσταση και τα γεγονότα της Κατοχής, η πόλη κουβαλά μια ιστορία που αξίζει να διατηρείται ζωντανή.
Η μνήμη δεν είναι μόνο φόρος τιμής στους νεκρούς και στους αγωνιστές. Είναι και ευθύνη απέναντι στις επόμενες γενιές: να γνωρίζουν ότι το Περιστέρι δεν χτίστηκε μόνο με τούβλα και δρόμους, αλλά και με κόπο, αντίσταση, αξιοπρέπεια και συλλογική δύναμη.
Πηγές και ευχαριστίες
Το ιστορικό υλικό της σελίδας βασίζεται σε διαθέσιμες ιστορικές πηγές για την πόλη του Περιστερίου και σε κείμενα του συγγραφέα κ. Θεοδοσίου, τα οποία χρησιμοποιούνται με την ευγενική άδειά του.